Bij een lage stand van de rivier dit voorjaar vallen vissen droog in vrijwel alle nevengeulen langs de IJssel die zijn aangelegd voor paaiende vissen. Is de aanleg van nieuwe KRW-nevengeulen wel zinvol?
Door Wim Eikelboom/Rivierverhalen
Rijkswaterstaat investeert de komende twee jaar € 350 miljoen in aanleg van riviernatuur. Om de ecologie langs IJssel, Nederrijn en Lek te verbeteren, komen er onder meer nieuwe nevengeulen bij. Dat zijn aangetakte watergangen door de uiterwaarden met een in- en uitgang op de rivier. Doel van deze nevengeulen is om paai- en rustplekken aan te leggen voor vissen. Langs de IJssel gaat het om 12 natuurgeulen die op de planning staan, met een totale lengte van 26,4 kilometer.
Verhaal gaat verder onder de foto
Met het graven van meestromende nevengeulen wil Nederland een bijdrage leveren aan de doelen voor verbetering van ecologische waterkwaliteit, een vereiste van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). Afgelopen jaren zijn al zo’n 50 nevengeulen aangebracht langs de Waal, Maas, Nederrijn en IJssel.
Vissen vallen droog
Veel van de bestaande 24 geulen langs de IJssel kampen met een probleem: ze vallen vrij snel droog zodra de waterstand in de rivier zakt. De aangetakte watergangen zijn zo aangelegd dat ze anderhalf procent van het water uit de hoofdstroom mogen binnenlaten. Aanvankelijk zou dat drie procent zijn, maar dan bestaat de vrees dat er te weinig water in de hoofdstroom overblijft.
De meestromende geulen laten het afweten zodra de IJssel daalt. Zelfs als de IJssel nog niet het punt bereikt van een officiële lage waterstand, stroomt er amper water doorheen. Zodra de aanvoer van vers rivierwater stokt, maken de geulen in het voorjaar hun functie niet waar, namelijk een paaiplek vormen voor vissen.
Verhaal gaat verder onder de foto
Stromende functie neemt af
Bureau Stroming legde in 2024 de vinger bij deze tekortkoming van de bestaande nevengeulen. Als gevolg van dalende rivierbodems en de gevolgen van klimaatverandering staan de natuurdoelstellingen voor verbetering van waterrijke riviernatuur staan steeds vaker onder druk door droogte, stelt Stroming in het rapport over effecten van droogte op riviernatuur. ‘Langs de Waal en de IJssel speelt het droogvallen van (neven)geulen en het habitatverlies de grootste rol in de impact op het functioneren van het ecologisch systeem’, concludeert Stroming.
Verhaal gaat verder onder overzicht nevengeulen IJssel:
Het gemiddeld aantal dagen dat een nevengeul langs deze rivieren droogvalt is toegenomen van circa 35 naar 80 per jaar. Zo’n 30 procent van de tijd staat er wel water, maar stroomt het niet. De stromende functie zal verder afnemen naarmate de bodemdaling van de rivierbodems doorzet, waarschuwt Stroming. De rijksoverheid neemt pas op z’n vroegst in 2035 maatregelen om het probleem van dalende rivierbodems aan te pakken. Dat gebeurt in Ruimte voor de Rivier 2.0.
Verhaal gaat verder onder de foto
KRW-doelen
Langs de Waal geven nevengeulen er tegenwoordig al de brui aan bij een Rijnafvoer van 1.250 kubieke meter per seconde. In de IJssel vallen geulen droog rond de 1.150 kubieke meter Rijnafvoer per seconde. Opdrogen van geulen is desastreus voor de riviernatuur. Langs de Maas is verdrogen van de uiterwaarden en verdwijnen van natte natuur een minder groot probleem, omdat door de stuwen het water wordt vastgehouden op een vast peil.
Rivierexperts zijn kritisch op de komst van nieuwe geulen, omdat de kans groot is dat ze niet gaan functioneren. Maar zich openlijk uitspreken hierover, durft bijna niemand. Want het halen van KRW-doelen wordt gezien als een belangrijke politieke keuze. Daarom investeert Rijkswaterstaat de komende twee jaar naar schatting 200 miljoen euro in aanleg van nieuwe geulen.
Instroomdrempels
Rijkswaterstaat wil bij de aanleg van nieuwe nevengeulen de instroom van rivierwater verbeteren ten opzichte van de bestaande geulen. “We willen de instroomdrempels flexibel maken bijvoorbeeld met stortsteen”, laat Norbert van der Hoek weten. Hij is omgevingsmanager voor KRW bij Rijkswaterstaat Oost-Nederland. Door stortsteen aan te brengen, kan de ingang van een geul handmatig worden verhoogd of verlaagd. “Zo is de onderwaterdrempel aan te passen aan wijzigende omstandigheden”, aldus Van der Hoek.
Verhaal gaat verder onder de foto
Uitbaggeren
Daarnaast wijst hij op de noodzaak van het stelselmatig uitbaggeren van nevengeulen, omdat de geulen dichtslibben met rivierzand. “Zo blijft de werking ervan in stand”, aldus Van der Hoek. In 2023 en 2024 is een aantal nevengeulen uitgebaggerd langs de IJssel. Waaronder de nevengeul bij Cortenoever (gemeente Brummen). Het verdiepen van de geul heeft niet het gewenste effect, want ook de geul bij Cortenoever ligt in het voorjaar van 2025 vrijwel droog bij een lage stand van de IJssel.
Bovendien hangt aan het uitbaggeren van geulen een flink prijskaartje. Jaarlijks steekt Rijkswaterstaat miljoenen in het op peil houden van nevengeulen.
Kennisnetwerk OBN bracht in 2024 een rapport uit over droogte en riviernatuur. Hun advies om natuurgeulen nat te houden komt hierop neer:
Update: Wereld Natuurfonds komt in juli 2025 met ontwerpeisen voor gezonde nevengeulen
Bureau Stroming heeft in opdracht van het Wereld Natuurfonds een aantal ontwerpeisen opgesteld om een einde te maken aan nevengeulen die snel droogvallen en dus niet doen waarvoor ze zijn aangelegd:
‘Helaas functioneert het leeuwendeel van de 58 ‘stromende’ geulen niet, of niet optimaal. Er zijn
voldoende eenzijdig aangetakte geulen, maar de kenmerkende riviersoorten vissen zijn daar niet bij
gebaat. Ondiep, stromend habitat blijft schaars in het Nederlandse rivierengebied, en deze
omissie belemmert het ecologisch herstel van het rivierengebied. De ‘stromende’ nevengeulen
functioneren matig door inadequaat ontwerp, versterkt door o.a. de rivierbodemdaling.
Hierdoor bieden ze jaarrond niet de juiste omstandigheden voor riviergebonden,
stroomminnende soorten als winde.’
Lees hier het rapport met de ontwerpeisen.
Dit blog stelt al sinds 2020 vragen bij de komst van nevengeulen voor natuurherstel. Lees ondermeer: