Op meer dan tien plekken in de uiterwaarden van de IJssel investeren Gelderland en Overijssel in leefgebieden voor de kwartelkoning, terwijl de vogel nagenoeg verdwenen is. Waarom zetten de provincies hun kaarten op de afwezige kwartelkoning?
Door Wim Eikelboom/Rivierverhalen
De kwartelkoning is een schuw vogeltje dat vanouds voorkomt in de weilanden langs de IJssel.
Sinds de uiterwaarden op de schop gingen voor Ruimte voor de Rivier, is de kwartelkoning vrijwel verdwenen. Met de vergravingen voor een veiliger IJssel zijn veel leefgebieden van kwartelkoningen om zeep geholpen. In 2008 telden vogelexperts nog 76 roepende kwartelkoningen langs de IJssel. Nu is het uitzonderlijk om ‘m te horen. De vogel is heel schuw en laat zich zelden zien.
Toch zetten de de provincies alle kaarten op de terugkeer van de kwartelkoning.
Verhaal gaat verder onder de foto
Een klein vijftig hectares uiterwaardennatuur wordt de komende jaren omgevormd en aantrekkelijk gemaakt als leefgebied voor de vrijwel verdwenen uiterwaardenbewoner. Het gaat om hooilanden waar de begroeiing tot eind augustus ongemaaid blijft. Met de natuurinvesteringen is honderdduizenden euro’s gemoeid
Langs de IJssel zijn en worden onder meer op de volgende plekken glanshaverhooilanden speciaal ingericht voor de kwartelkoning: de uiterwaarden van Cortenoever, Herxerwaarden, uiterwaarden Hengforden, Olsterwaarden, Hoenwaard bij Hattem, uiterwaarden van Schelle en Oldeneel bij Zwolle, Koppelwaard bij Wilsum, rond het Zalkerbos en Ketelpolder.
Glanshaverhooilanden
Kwartelkoningen komen vrij laat terug uit de overwinteringsgebieden in Afrika. Vanaf mei houden ze zich schuil in kruidenrijk hoog grasland, waar ze met name ’s nachts aanhoudend hun typische crex-crex geluid laten klinken:
Provincies
Nu de kwartelkoning vrijwel verdwenen is langs de IJssel, roept het inrichten van leefgebieden voor de kwartelkoning vraagtekens op. Waarom zou je zoveel energie en geld steken in een vogelsoort die nog slechts op 1 of 2 plekken tot broeden komt langs de IJssel?
Provincies Gelderland en Overijssel blijven niettemin investeren in de kwartelkoning, omdat het een doelsoort is voor de Natura 2000 Rijntakken. Dat zijn natuurafspraken die 5 jaar geleden zijn gemaakt over instandhouding van kwetsbare dieren- en plantensoorten langs de rivier.
Afsluiten gebieden
De doelstelling is om langs de IJssel leefgebied in te richten voor 160 kwartelkoningen. Dat is meer dan het huidige aantal broedparen in heel Nederland.
Verhaal gaat verder onder de foto
Vogelbeschermingsorganisatie SOVON vindt die doelstelling veel te hoog gegrepen en niet realistisch. In 2021 gaf SOVON in een rapport over de kwartelkoning in het rivierengebied het advies om de instandhoudingsdoelstelling naar beneden bij te stellen. Uit het rapport:
Ook geeft SOVON het advies aan terreinbeherende organisaties om terreinen waar kwartelkoningen kunnen gaan broeden volledig af te sluiten voor publiek tussen 1 mei en 31 augustus. Dat leidt ertoe dat er minder wandelmogelijkheden komen langs de IJssel.
Ecologische autoriteit
Er is nog een reden waarom de provincies blijven vasthouden aan de kwartelkoning. De Ecologische Autoriteit gaf in 2024 ook een advies over de kwartelkoning: ‘Het rivierengebied is van oudsher één van de cruciale landschappen voor deze soort in Nederland en in het beheer en beleid behoeft deze soort dan ook de nodige aandacht’, stelt de Ecologische Autoriteit.
De soort heeft een zeer ruim aanbod nodig van grasland dat tot 1 september niet wordt gemaaid. Het oppervlakte moet dusdanig groot zijn, dat meerdere mannetjes zich in elkaars nabijheid kunnen vestigen.
Volgens de Ecologische Autoriteit is terugkeer van de kwartelkoning langs de IJssel mogelijk als 10 procent van de uiterwaarden de bestemming krijgt van kwartelkoning-grasland, wat neerkomt op vele honderden hectares.
Kwartelkoning bij Grebbedijk
Natuurcompensatie is gericht op instandhouding van leefgebied. Wat gek genoeg niet meetelt is of beschermde vogel in het leefgebied ook daadwerkelijk voorkomt. Langs de rivieren leidt dat tot verschuiving van leefgebieden van de fictief aanwezige kwartelkoning.
Aan de voet van de Grebbedijk langs de Nederrijn zijn twee uiterwaarden bestempeld als leefgebied van een schuwe en zeer schaarse riviervogel. De versterking van de rivierdijk leidt ertoe dat leefgebied van de kwartelkoning verdwijnt. Hoewel de vogel hier al lange tijd niet voorkomt, is het waterschap verplicht om het opgeofferd biotoop van de kwartelkoning te compenseren. Sterker nog: natuurwetgeving vereist dat eerst nieuw leefgebied wordt aangelegd voordat het bestaande leefgebied op de schop gaat. Provincie Gelderland ziet daarop toe. Een adviesbureau stelde een habitatanalyse op, een rentmeester kreeg de opdracht om elders in het land naar vervangend leefgebied te zoeken. In overleg met Rijkswaterstaat is een uiterwaard bij Zwolle geschikt bevonden om in te richten als kwartelkoning-reservaat. Dat is honderd kilometer noordelijker.
Onderzoeksbureau Ecogroen is ingeschakeld om te zien hoe een stuk van de uiterwaarden kwartelkoning-vriendelijk kan worden ingericht. Opmerkelijke aan deze plek: Hier leefde de kwartelkoning tot Ruimte voor de Rivier. Door de ingrepen van Ruimte voor de Rivier is het kwartelkoning-leefgbied verdwenen. Op papier is wel een nieuwe kwartelkoning-gebied ingetekend, maar in werkelijkheid is de vogel daar nog nooit gehoord of gezien.