Natuurwetgeving en hoogwaterregels leiden ertoe dat er bij de komende versterking van de IJsseldijk tussen Olst en Zwolle veel overlast is voor mensen die wonen aan de binnenzijde van de dijk.
Tekst en foto’s Wim Eikelboom/Rivierverhalen
De 28,9 kilometer lange rivierdijk tussen Olst en Zwolle gaat de komende jaren op de schop. Er wordt grond afgegraven en er komt een nieuwe dikke kleilaag op van minstens een meter. Op een paar plekken wordt de dijk opgehoogd; op de meeste plekken staat de waterkering een verbreding te wachten. Operatie IJsselwerken is onderdeel van het landelijke Hoogwaterbeschermingsprogramma. De uitvoering begint eind dit jaar met de dijkverlegging Paddenpol.
Laad- en losplekken
De verbreding gebeurt aan de landzijde, de binnenzijde van de dijk. Er komen binnendijkse depots voor klei en grond en tijdelijke aan- en afvoerwegen voor graafmachines en kiepauto’s. Om de twee kilometer verschijnt in de IJssel een laad- en losplek voor schepen die grond en klei aanvoeren, inclusief tijdelijke buitendijkse rijroutes.
Verhaal gaat verder onder de foto
Natuurwetgeving
Hoewel aan de buitenzijde – de rivierkant – veel ruimte is om ongehinderd aan het werk te gaan, legt het waterschap het zwaartepunt op binnendijkse werkzaamheden. Veel mensen zullen daarvan overlast ervaren. Waarom blijft de buitendijkse zijde op veel plekken nagenoeg buiten schot? Dat heeft te maken met de strenge natuurwetgeving en met richtlijnen voor hoogwaterveiligheid.
Vanaf de teen van de dijk vallen alle uiterwaarden van de IJssel onder de begrenzing van Natura 2000. Natura2000-gebieden zijn natuurgebieden in Nederland waar belangrijke habitattypen en leefgebieden van dier- en plantensoorten strikte bescherming genieten. Overigens vallen ook reguliere landbouwgronden in de uiterwaarden onder de Natura 2000-begrenzing. Niet alle gebieden in de uiterwaarden langs de dijk bestaan uit kwetsbare en bedreigde natuur; al rust er wel de Natura 2000-status op.
Verhaal gaat verder onder de foto
Natura 2000
Waterschap WDO Delta heeft bij aanvang van de dijkversterking de beslissing genomen om alle Natura 2000-gebieden zoveel mogelijk met rust te laten. Dat is een pragmatische keuze. Want het is mogelijk om met ontheffingen te werken in Natura 2000-gebieden, maar de procedures daarvoor zijn juridisch ingewikkeld, onzeker en zeer tijdrovend.
Er zijn dan allerlei onderzoeken vereist die aantonen dat natuurwaarden niet te lijden hebben onder werkzaamheden. Bovendien bestaat de kans dat natuurbeschermingsorganisaties bezwaar aantekenen en dat zorgt voor vertraging. Daarvoor deinst het waterschap terug. Daarom wordt de rivierzijde van de dijk zoveel mogelijk ontzien met werkzaamheden. Dus opslagplaatsen voor grond en klei komen vrijwel allemaal aan de binnenzijde van de dijk te liggen. Dat is de plek waar mensen wonen.
Kolken gedempt
Aan de binnenzijde wordt op veel plekken het talud verbreed en flauwer gemaakt, zodat er een sterkere dijk ontstaat. Het verbreden van de dijk heeft indringende impact op de omgeving. Er worden kolken deels (tijdelijk) gedempt en tuinen op de kop gezet. Honderden bomen worden gekapt en 6 hectare aan struikgewas. Voor alle groen dat verdwijnt, heeft het waterschap al afspraken voor herplant.
Hier en daar levert de keus voor binnendijkse werkzaamheden lastige dilemma’s op. Zo worden stukken monumentaal rabattenbos gekapt bij Windesheim en Den Nul en moet een botanisch waardevol grasland met orchideeën bij Olst wijken, omdat het geen Natura 2000-status heeft.
Verhaal gaat verder onder de foto
Rijkswaterstaat
De eisen van Rijkswaterstaat maken het er ook niet makkelijker op. De uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat stelt dat er geen centimeter van de uiterwaarden mag worden afgesnoept, omdat de IJssel in de toekomst alle ruimte nodig heeft bij extreem hoog water. Dus bredere dijken aan de buitenzijde zijn onbespreekbaar. Ook dat maakt dat het waterschap gedwongen is om de dijkversterking aan de landzijde uit te voeren.
Hoewel er rivierkundige ruimte ontstaat door een dijkverlegging bij Paddenpol, wil Rijkswaterstaat niet toestaan dat de dijk aan de buitenzijde dikker wordt.
Natuurregels gaan hier voor de mensen, is de veelgehoorde klacht van bewoners langs de IJsseldijk. Het waterschap zegt klem te zitten tussen natuurwetgeving, richtlijnen van Rijkswaterstaat en eisen van bewoners. ‘Wij worden gedwongen tot keuzes die we liever niet zouden maken’, klinkt het. Provincie Overijssel benadrukt dat er geen sprake is van een keuze met betrekking tot het ontzien van Natura2000-gebieden. ‘Van de initiatiefnemer wordt verwacht dat zij de geldende regels volgen en indien nodig een aanvraag voor vergunning of ontheffing indienen.’
Verhaal gaat verder onder de foto
Oplopende kosten
Nu het zwaartepunt van de dijkversterking zich aan de landzijde van de dijk afspeelt, levert dat ook extra kosten op. Want de binnendijkse ruimte is beperkt, waardoor er meer dure damwanden worden geslagen. Particuliere grondeigenaren moeten worden uitgekocht of gecompenseerd. Kolken en watergangen moeten tijdelijk worden gedempt en weer open gegraven. Voor alle verwijderde groen is een herinrichtingsplan opgesteld.
De kosten lopen daardoor enorm op. Aanvankelijk stond voor IJsselwerken een budget van 150 miljoen euro. Nu wordt gewerkt aan een begroting die daar ver bovenuit komt.